Brzeg
Historia

Dlaczego brzeska garbarnia znajdowała się na wyspie?


Brzeska garbarnia była jednym z najbardziej znanych zakładów przemysłowych działających na Śląsku przed wojną i po niej. Ten pielęgnowany przez ponad sto lat biznes rodziny Mollów był prawdziwym dzieckiem rewolucji przemysłowej i zmienił mały warsztat rzemieślniczy w ogromną fabrykę. Również po II wojnie światowej upaństwowione przedsiębiorstwo było liczącym się zakładem pracy w Brzegu. Kres blisko dwustuletniej działalności przyniosły jednak skutki gospodarcze transformacji ustrojowej. Garbarnia mimo, że dziś już nie istnieje to pamięć o niej wciąż jest żywa wśród mieszkańców miasta. Z tego powodu warto wspomnieć jej dzieje a przy okazji zastanowić się, czy jej lokalizacja na wyspie była przypadkowa?

Port rzeczny garbarni na początku XX wieku.
Port rzeczny garbarni na początku XX wieku.

Wyspa, na której znajdowała się garbarnia nie jest tworem naturalnym. Obszar ten przez setki lat był po prostu prawym brzegiem Odry, na którym w średniowieczu wypasano zwierzęta hodowlane. W kolejnych stuleciach budowano na nim elementy miejskich fortyfikacji i odbywały się tam największe w tej części Europy targi wołów. Były tak znane, że w XVI wieku pisał o nich sam Jan Kochanowski. Teren ten zaczął się znacząco zmieniać dopiero po przeprowadzeniu prac melioracyjnych i regulacji rzeki w XVIII i XIX wieku. Prace te i budowa kanału Odry dały dogodne warunki do lokalizacji tam obiektów przemysłowych, których wyroby można było transportować drogą rzeczną. Na tym właśnie skorzystała brzeska garbarnia.

Historia garbarni sięga początków XIX wieku. Wtedy to do Brzegu przybył z Oławy czeladnik garbarski Engelhardt Friedrich Wilhelm Moll. Pochodził z rodziny, w której zawód garbarza przekazywany był z pokolenia na pokolenie. E.F.W. Moll już w wieku 18 lat został czeladnikiem. Po przyjeździe do Brzegu wraz z drugim czeladnikiem i jednym robotnikiem otworzył 7 maja 1811 roku zakład garbarski, który mieścił się przy ulicy Opolskiej (dziś Mikołaja Reja).

Jednak ogromne zużycie wody potrzebne w procesie garbowania skór stało się przyczyną przeniesienia zakładu w 1815 roku do karczmy „Pod złotym mieczem”, która  znajdowała się przy drodze do Pisarzowic. Właśnie tam powstała początkowo mała manufaktura, która z czasem znacząco się rozrosła. Na dokupywanych w kolejnych latach parcelach lokalizowano budynki fabryczne, administracyjne oraz willę otoczoną ogrodem.

Engelhardt Friedrich Wilhelm Moll rzemiosła garbarskiego nauczył również swych synów: Sylweriusza i Teodora, którym w 1864 roku przekazał zakład. Po ich śmierci rodzina Mollów w 1887 roku przekształciła firmę w otwartą spółkę. W latach 1900-1905 zmarli synowie Sylweriusza Molla a właścicielem spółki przez rok stał się Teodor Wilhelm Moll (najstarszy syn Teodora Molla, brata Sylweriusza). T. W. Moll przyjął do spółki swego najmłodszego brata Fritza, który z wykształcenia był chemikiem.

Suszarnia skór w brzeskiej garbarni na fotografii z początku XX wieku.
Suszarnia skór w brzeskiej garbarni na fotografii z początku XX wieku.

Od roku 1905 firma Mollów była jedną z największych garbarni w Europie. Posiadała 350 pracowników, którzy w celach eksportowych wytwarzali m.in. pasy transmisyjne. Fabryka miała własną przystań z żurawiem zakładowym. Przenosił on wielkie ilości skór i surowców garbarskich, które drogą wodną dostarczano z fabryk amerykańskich i brytyjskich. 7 maja 1911 roku uroczyście obchodzono stulecie założenia zakładu. W roku 1917 firma Moll przekształciła się w spółkę rodzinną a jej zdolność produkcyjna znacznie wzrosła. Pozwoliło to na dużą rozbudowę zakładu, wyposażenie go w nowoczesne maszyny oraz własną turbinę wytwarzającą energię elektryczną. Powierzchnia zakładu wynosiła ponad 5,6 ha a sam zakład zatrudniał 400 robotników i 20 urzędników.

Problemy zaczęły się po I wojnie światowej, kiedy to inflacja nadszarpnęła jej rentowność. W 1928 roku z firmy odszedł Fritz Moll a w 1930 roku kryzys gospodarczy spowodował dwumiesięczne wstrzymanie produkcji. Teodor Wilhelm przejął przewodnictwo rady nadzorczej i mianował na funkcję dyrektorów technicznych i ekonomicznych swoich synów – Karola i Fryderyka. Przed II wojną światową firma produkowała rocznie 4 tysiące ton wyrobów z 200 tysięcy skór, sprowadzanych głównie z zagranicy. W okresie wojny produkcja zmniejszyła się o połowę, co było skutkiem uruchomienia jej również dla czołgów i samolotów. Teodor Wilhelm Moll zmarł 26 lutego 1944 roku.

Zabudowania garbarni na początku XX wieku.
Zabudowania garbarni na początku XX wieku.

Walki w 1945 roku spowodowały częściowe zniszczenie obiektów garbarni.
Po wojnie przejęła ją komendantura radziecka, która w ramach reparacji wojennych podjęła demontaż urządzeń zakładu. Mimo to w lipcu 1945 roku ówczesne władze polskie podjęły decyzję o odbudowie. Z uwagi na bark wykwalifikowanych polskich robotników początkowo w zakładzie pracowali Niemcy. W celu zapewnienia fachowców w 1949 roku utworzono w Brzegu Państwową Szkołę Przemysłową o profilu garbarskim. Do końca lat czterdziestych przedwojenni mieszkańcy miasta wraz z rodzinną Mollów zostali przesiedleni do innych części Niemiec.

W okresie powojennym garbarnia stała się jednym z ważniejszych zakładów w Brzegu. Jej osiągnięcia produkcyjne pozwoliły wysunąć się na czołowe miejsce wśród zakładów przemysłowych tej części kraju. W 1991 roku przekształcono przedsiębiorstwo państwowe w spółkę prawa handlowego o nazwie „Garbarnia Brzeg” Spółka Akcyjna. Spółka ta do końca pierwszego kwartału 2004 roku zajmowała się garbowaniem skór bydlęcych i świńskich. Była jednym z największych tego typu przedsiębiorstw. Niestety pogłębiająca się dekoniunktura w branży, narastająca konkurencja oraz wysoki poziom kosztów ogólnozakładowych niezbędnych do funkcjonowania dużego zakładu produkcyjnego nie stanowiły gwarancji uzyskania pożądanych efektów w perspektywie najbliższych lat. Z tego powodu Spółka zaprzestała produkcji garbowania skór i wydzierżawiła majątek produkcyjny Zakładowi Garbarskiemu „Skotan” S.A. z siedzibą w Skoczowie. Od kwietnia 2004 roku rozpoczęła działalność w zakresie gromadzenia, odzysku i tymczasowego magazynowania odpadów z tworzyw sztucznych. Spółka przyjęła wówczas nazwę Alchemia Spółka Akcyjna.

W roku 2011 właściciele nieczynnej już garbarni otrzymali zgodę na wyburzenie budynków fabrycznych i dziś po tym dużym zakładzie praktycznie nie ma śladu. Jedyną pozostałością jest pierwsza willa właścicieli fabryki (dziś pustostan) oraz odnoga w kanale Odry prowadząca do dawnego portu. Niestety nie istnieje również znajdująca się niegdyś przy moście nad Odrą druga willa rodziny Mollów.

Marek Pyzowski

1482 views