Aktualności
Kultura

Dlaczego brzeski ratusz to cenny zabytek?


Najbardziej znanym zabytkiem Brzegu jest bez wątpienia Zamek Piastów Śląskich. Obiekt ten ze względu na swoje walory historyczne, architektoniczne i artystyczne zaliczany jest do najcenniejszych zabytków w tej części Europy. Jednak Brzeg może pochwalić się nie tylko piastowską rezydencją. W mieście znajduje się wiele wysokiej klasy zabytków. Jednym z nich jest siedziba Rady Miejskiej, czyli miejski ratusz. Dlaczego to tak cenny obiekt?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy cofnąć się do samych początków Brzegu. Miasto zostało lokowane w połowie XIII wieku i wtedy też ukształtował się jego układ urbanistyczny. W centrum zlokalizowano rynek, który odgrywał pierwszorzędną rolę na tle innych miejskich ulic i placów. To do niego biegły główne drogi, to on służył celom handlowym i administracyjnym, to on był też najbardziej prestiżową lokalizacją w mieście. Nie jest więc dziwne, że w Brzegu jednym z pierwszych obiektów wzniesionych z trwałych materiałów była zlokalizowana właśnie na rynku wieża. Górując nad miastem, wykorzystywano ją do celów administracyjnych, ale stanowiła także symbol lokalnych władz. Z czasem, wraz z rozwojem miasta, w jej okolicy drewniane, nietrwałe obiekty zaczęto zastępować murowanymi.

Wraz z upływem kolejnych dziesięcioleci w zachodniej części bloku śródrynkowego oprócz wieży zaczęły powstawać zabudowania przeznaczone na siedzibę ukształtowanej na początku XIV wieku Rady Miejskiej. Od tego czasu można mówić o istnieniu w Brzegu ratusza miejskiego. W ciągu XIV wieku uformował się też podział na zachodnią, administracyjną część bloku zabudowy śródrynkowej oraz wschodnią, handlową.

Blok śródrynkowy w Brzegu w połowie XVI wieku. Na graficznej rekonstrukcji przedstawiono gmach gotyckiego ratusza przed pożarem z 1569 roku. Rekonstrukcja wg. Rafała Czernera z publikacji "Ratusz w Brzegu", Wrocław, 1994.

W dobie średniowiecza brzeski ratusz wielokrotnie padał ofiarą wielu nieszczęść, takich jak pożary, wojny lub katastrofy budowlane. Dawały one jednak impuls do kolejnych przebudów gmachu. U schyłku średniowiecza, na przełomie XV i XVI wieku, gotycki ratusz składał się z dwóch równolegle stojących do siebie budynków, z których południowy był mniejszy, a północny większy. Posiadały one ceglane elewacje malowane na czerwono, dekorowane blendami okiennymi. Od strony zachodniej obydwa gmachy zdobiły szczyty. Symbol władz miejskich – wieża ratuszowa była wtedy nakryta strzelistym hełmem z wieńcem, który tworzył krenelaż oraz rząd małych wieżyczek zlokalizowanych na ośmiu rogach głównej wieży.

Gotycki budynek brzeskiego ratusza w połowie XVI wieku nie zaspokajał już aspiracji władz miejskich. Z tego powodu przygotowywały się one do przebudowy obiektu w nowym stylu. Działania te przyspieszył pożar, który wybuchł w 1569 roku. W czasie tej katastrofy spłonęły 72 kamienice mieszczańskie i siedziba Rady Miejskiej. Przygotowania do odbudowy ratusza ruszyły jeszcze w tym samym roku.

Od początku pracami nad zniszczonym gmachem żywo interesował się książę brzeski Jerzy II, który im patronował i wspierał. Przy odbudowie działali wybitni włoscy architekci: Jakub Parr i Bernard Niuron. Pod ich wpływem powstał do 1572 roku reprezentacyjny budynek mający formę pałacu miejskiego. Wykorzystując stare, gotyckie mury architekci ukształtowali nowy obiekt na planie prostokątnej podkowy. Od zachodu stworzyli fasadę reprezentacyjną z arkadową loggią flankowaną dwoma wieżami komunikacyjnymi oraz trzema lukarnami w formie szczytów. Wieża zegarowa została nadbudowana do 1577 roku. Ustawiono na niej ażurową balustradę i ośmioboczny kiosk, który przykryto renesansowym hełmem z dwoma przeźroczami. Jej elewację ozdobiono dekoracją sgraffitową o formie ciosów diamentowych.

Jeden z najstarszych widoków brzeskiego ratusza wykonany przez Friedricha Bernharda Wernera w połowie XVIII wieku.

W ciągu kolejnych stuleci gmach przechodził jedynie kosmetyczne przekształcenia, do których należała częściowa zmiana funkcji ratuszowych wnętrz oraz lekkie modyfikacje wystroju elewacji. W 1646 roku wielka sala znajdująca się na pierwszym piętrze skrzydła południowego zyskała efektowny, modrzewiowy strop. W 1660 roku przebudowano szczyt wschodni skrzydła południowego. Prawdopodobnie około 1670 roku dziedziniec wewnętrzny został ozdobiony dekoracją malarską wokół okien i w pasie poniżej gzymsu. W latach 40. XVIII wieku powstała reprezentacyjna sala Rady Miejskiej w jednym z pomieszczeń pierwszego piętra skrzydła północnego. W XIX wieku zmieniono układ okien wież komunikacyjnych fasady zachodniej. Z niszczycielskiej II wojny światowej brzeski ratusz wyszedł bez większych uszkodzeń.

Dziś w Brzegu znajduje się obiekt cenny i z wielu powodów niezwykły. Ratusz stojący w samym centrum starego miasta od czasów przebudowy w XVI wieku uległ jedynie niewielkim przekształceniom. Jest to więc gmach oryginalny, posiadający w dużej mierze autentyczną substancję. W dodatku jego mury skrywają nie tylko warstwy pochodzące z epoki renesansu, ale mają też pokaźne fragmenty średniowieczne. Nie ma w Polsce wiele takich budynków. Nawet powszechnie znany renesansowy ratusz poznański został mocno uszkodzony w czasie II wojny światowej i odbudowany po niej. Zamek Piastów Śląskich w Brzegu również nie zachował się w oryginalnym kształcie do dziś. Wartość brzeskiego ratusza jest tym większa, że był to indywidualny projekt stworzony dla Rady Miejskiej Brzegu przez wybitną grupę włoskich architektów. To dzieło sztuki o znaczeniu ponadregionalnym, którego klimat potrafi przenieść w czasie.

Dla osób, które są zainteresowane głębszym poznaniem dziejów ratusza brzeskiego, oferowane są bezpłatne wycieczki z przewodnikiem. Można umówić się na nie, dzwoniąc na numer: 538 280 500.

Przypisy:

  1.  Blok śródrynkowy – zabudowa znajdująca się w centrum rynku.
  2.  Krenelaż, blanki - element architektoniczny w postaci zwieńczenia murów obronnych i baszt tzw. zębami, pomiędzy którymi znajduje się wolna przestrzeń, co miało ułatwić obronę w czasie oblężenia.
  3.  Sgraffito – jedna z technik dekoracji malarstwa ściennego, polegająca na pokryciu muru kilkoma (najczęściej dwoma) warstwami barwnego tynku i na częściowym zeskrobywaniu wilgotnych warstw górnych za pomocą ostrych narzędzi, w ten sposób powstaje kompozycja oparta najczęściej na ornamencie geometrycznym.