Aktualności
Kultura

Dlaczego średniowieczna wieża mieszkalno-obronna znajdowała się przy dzisiejszej ulicy Jabłkowej?


W Brzegu znajduje się wyjątkowy zabytek. Jest nim jeden z najstarszych budynków mieszkalnych na Śląsku. To kamienica pod adresem Jabłkowa 6, w której murach zachowały się pokaźne partie trzynastowiecznej wieży mieszkalno-obronnej. Po przeprowadzonym kilka lat temu remoncie obiekt w swojej najstarszej części zyskał nieotynkowaną, ceglaną, średniowieczną elewację i jest jednym z najbardziej charakterystycznych budynków mieszkalnych w całym mieście. Zastanawiająca jest jednak jego lokalizacja. No bo, dlaczego trzynastowieczny obiekt obronny nie znajduje się na granicy starego miasta, tam gdzie zlokalizowane były mury obronne, tylko w pobliżu jego centrum?

Stare miasto w Brzegu ma charakterystyczny, owalny kształt, którego granicami z trzech stron są tereny zielone – parki, a z jednej strony, północnej, rzeka Odra. Parki powstały w XIX wieku w miejscu dawnych miejskich fortyfikacji i fosy. Przez stulecia obwarowania wyznaczały granice miasta i zapewniały bezpieczeństwo mieszkańcom. Pierwszy pas fortyfikacji od strony zabudowy mieszkalnej wyznaczały jeszcze średniowieczne mury obronne, które w południowej części miasta znajdowały się w miejscu dzisiejszej ulicy Bolesława Chrobrego. Dziś stałyby mniej więcej na środku jezdni. 

Zdjęcie: Rekonstrukcja wyglądu wieży mieszkalno-obronnej na przełomie XIII i XIV wieku. Wizualizacja opracowana przez Jerzego Skarbka.

Jak można więc wywnioskować, obszar przy dzisiejszej ulicy Jabłkowej i Długiej znajdował się wewnątrz murów miejskich, w jednym z kwartałów zabudowy mieszkalnej wypełnionym kamienicami. W takim razie, co w tej okolicy mogła robić wieża mieszkalno-obronna? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy cofnąć się do początków istnienia Brzegu.

Miasto zostało założone w 1248 roku przez księcia wrocławskiego Henryka III. Wtedy to zaczęto urządzać je według wzorców płynących z Europy Zachodniej, które były nowatorskie w tej części kontynentu. Powstała nowa organizacja prawna (niezależne prawo miejskie), rozwiązania ustrojowe (samorząd miejski) i społeczne (nowy stan społeczny – mieszczaństwo). Skutkiem tych zmian były także przekształcenia urbanistyczne. Granice miasta zostały szczegółowo wytyczone, a w jego wnętrzu rozplanowano rozdzielone ulicami kwartały pod zabudowę mieszkalną.

Zdjęcie: Najstarsza kamienica w Brzegu - dawna wieża mieszkalno-obronna z 2 poł. XIII wieku. Adres: Jabłkowa 6.

Tyle wiemy na pewno. Nie mamy jednak pewności czy obszar trzynastowiecznego Brzegu od początku był równy wielkości dzisiejszego starego miasta. Niektórzy przedwojenni badacze, jak Kurt Bimler, byli zdania, że początkowo miasto było mniejsze i dopiero z czasem zostało powiększone. Po II wojnie światowej znawcy tematu odrzucili tę hipotezę, jednak ponad dziesięć lat temu powrócił do niej wrocławski historyk sztuki Rafał Eysymontt.

Według tej teorii Brzeg początkowo mógł być znacznie mniejszym ośrodkiem, porównywalnym wielkością do Namysłowa, a jego granica południowa przebiegałaby wtedy wzdłuż dzisiejszej ulicy Długiej. W tym wypadku wieża mieszkalno-obronna, zlokalizowana na rogu dzisiejszej ulicy Jabłkowej i Długiej, stałaby przy samym krańcu miasta i mogłaby być elementem jego fortyfikacji. Z czasem, prawdopodobnie na początku XIV wieku, miasto mogło zostać powiększone i przybrało istniejący do początku XIX wieku rozmiar. Potwierdzać to może kształt bloków zabudowy mieszkalnej na starym mieście, ponieważ dzielą się one na dwa typy. Te kwartały, które są bliżej rynku, czyli przypuszczalnie pierwotne, posiadają kształt regularny, natomiast te, które są oddalone od rynku, będące przypuszczalnie wynikiem powiększenia miasta, mają formę nieregularnych, wydłużonych bloków.

Zdjęcie: Plan starego miasta w Brzegu. Dobrze widać na nim różnice w kształcie poszczególnych bloków zabudowy mieszkalnej. Kwartały zlokalizowane bliżej rynku są regularne, natomiast te, które są dalej - nie. Kolory oznaczają przypuszczalny kształt miasta po jego założeniu:
1. Według Kurta Bimlera.
2. Według Rafała Eysymontta.
A. Dawna wieża mieszkalno-obronna pod dzisiejszym adresem Jabłkowa 6.
B. Kościół św. Mikołaja.
C. Wieża ratusza miejskiego.
D. Zamek.

Plan miasta opracowany przez Jerzego Skarbka.

Brzeski badacz, Jerzy Skarbek, zwraca uwagę, że odkrycie trzynastowiecznej wieży mieszkalno-obronnej na rogu ulicy Jabłkowej i Długiej daje podstawę, aby sądzić, że koncepcja przedstawiona przez Kurta Bimlera i Rafała Eysymontta może być trafna. Przypuszcza też, poprzez interpretację najstarszych znanych źródeł ikonograficznych, że takich wież mogło być więcej wzdłuż dzisiejszej ulicy Długiej i mogły one wchodzić w skład systemu pierwszych miejskich fortyfikacji. Po przypuszczalnym powiększeniu Brzegu na początku XIV wieku straciłyby one swoją funkcję obronną na rzecz systemu umocnień zlokalizowanych przy nowych granicach miasta. Właśnie dzięki temu jedna z wież, ukryta wśród kamienic mieszczańskich, mogła dotrwać do naszych czasów.

Zdjęcie: Fragment planu Brzegu autorstwa Friedricha Bernharda Wernera z połowy XVIII wieku. Czerwonym konturem zaznaczono lokalizację kamienicy pod dzisiejszym adresem Jabłkowa 6 mieszczącej pozostałości dawnej wieży mieszkalno-obronnej. Na planie zauważyć można także średniowieczne mury obronne oraz nowożytne fortyfikacje otaczające miasto.

Historia to wielka zagadka. Często przez brak źródeł pisanych historycy muszą posiłkować się wiedzą z innych dziedzin. Jest to w szczególności widoczne podczas prowadzania badań nad dziejami miast, w których kamienie rzeczywiście „mówią”. Bez wątpienia do odkrycia jest jeszcze wiele fascynujących opowieści z przeszłości.

Przypisy:

1.  Powiększanie miast na Śląsku w tamtym okresie nie było czymś wyjątkowym. Taki zabieg miał miejsce m.in. w Legnicy i we Wrocławiu.