Historia

Dlaczego układ ulic starego miasta w Brzegu ma kształt szachownicy?


Podczas analizy map, planów lub fotografii często zwraca się uwagę na ukształtowanie terenu, lokalizację charakterystycznych obiektów, przebieg ciągów komunikacyjnych. W przypadku Brzegu można łatwo zauważyć, że niektóre części miasta różnią się od siebie. W szczególności wyróżnia się tu stare miasto i to nie tylko dlatego, że jest ono otoczone parkami, znajduje się w nim wiele zabytków, stare świątynie, ratusz, zamek. Warto zwrócić uwagę, że na starym mieście układ ulic wraz z kwartałami kamienic przypomina planszę do gry w szachy. Dlaczego ta część miasta została ukształtowana w ten sposób?

Plan Brzegu autorstwa Friedricha Bernharda Wernera z około 1750 roku.

W 1248 roku dzięki przywilejowi lokacyjnemu wydanemu przez księcia wrocławskiego Henryka III Białego założone zostało miasto Brzeg. Nie oznacza to, że wcześniej na tym terenie nic nie istniało, wręcz przeciwnie. Na obszarze przedlokacyjnym miasta znajdowały się trzy osady: Wysoki Brzeg, Małkowice i Rataje. Lokacja z 1248 roku została potwierdzona w 1250 roku i uwzględniała zastany stan rzeczy. Brzeg, mimo że był nowym ośrodkiem, to w rzeczywistości stanowił kontynuację dawnych osad. Widać to nawet w nowej nazwie miasta, która nawiązywała do przedkolacyjnego ośrodka – Wysokiego Brzegu.

Przywilej lokacyjny z połowy XIII wieku urządzał stare osady według nowych, postępowych wzorców zaczerpniętych z Europy Zachodniej. Do zakładanych wtedy ośrodków docierała organizacja prawna (niezależne prawo miejskie), rozwiązania ustrojowe (samorząd miejski) i społeczne (nowy stan społeczny – mieszczaństwo), które były nowatorskie w tej części Europy. Skutkiem tych zmian były także przekształcenia urbanistyczne.

Lotnicza fotografia starego miasta w Brzegu z 1944 roku.

Przeobrażenie dawnych osad w miasto wiązało się z wytyczeniem jego granic oraz stworzeniem nowych lub adaptacją starych ciągów komunikacyjnych. W Brzegu granice miasta wyznaczały początkowo umocnienia drewniano-ziemne z fosą, które w drugiej połowie XIII wieku zostały zastąpione murem obronnym. Ówczesny Brzeg z powierzchnią 1,5 łanu flamandzkiego (29,82 ha) był jednym z większych miast na Śląsku. Dla porównania Wrocław posiadał powierzchnię dwóch łanów (39,76 ha). Ten duży i zwarty ośrodek miał kształt zbliżony do elipsy, której wnętrze zostało starannie rozplanowane.

W centrum miasta wyznaczony został prostokątny rynek, od którego odchodziło dziesięć ulic. Ulice stykały się ze sobą pod kątem prostym i tworzyły regularną siatkę, wewnątrz której znajdowały się kwartały podzielone na tzw. dworzyszcza, czyli parcele pod zabudowę. W ten sposób duża część ówczesnego miasta zyskała kształt szachownicy. Jedynie na obszarach oddalonych od rynku i znajdujących się w pobliżu murów miejskich można zauważyć nieregularności w układzie urbanistycznym. Rozplanowanie miasta w sposób regularny było ważne, ponieważ zapewniało w każdym kwartale na ogół wyrównaną powierzchnię, nie nastręczało trudności dla nowo powstającej zabudowy, pomagało w utrzymaniu porządku i zapewniało lepszą komunikację.

Stare miasto widziane z drona współcześnie. Zdjęcie autorstwa Rafała Plentary.

Brzeg w zamkniętym, szachownicowym układzie ulic bez większych przeobrażeń urbanistycznych przetrwał kilkaset lat. Zmiana zaszła dopiero w XIX wieku, kiedy to rozebrano fortyfikacje pozwalając na rozbudowę miasta poza tradycyjną granicę murów obronnych. Druga wojna światowa i jej skutki w znaczącym stopniu uszczupliły kamieniczną zabudowę kwartałów starego miasta. Mimo zniszczeń, rozbiórek i przebudów ciągów komunikacyjnych w połowie XX wieku, średniowieczny, szachownicowy układ ulic starego miasta jest do dziś dobrze widoczny. To ważny zabytek Brzegu a fakt ten potwierdza wpisanie go już w 1954 roku do rejestru zabytków pod nazwą „Układ urbanistyczny miasta średniowiecznego”.

Marek Pyzowski

1385 views