Brzeg
Historia
Kultura

Dzieje i życie społeczności żydowskiej w Brzegu


Ludność żydowska w Brzegu nie była nigdy bardzo liczną grupą, jednak przez wieki, wrastała ona w historię miasta. Wzniesiono synagogę, zmarłych grzebano na własnym cmentarzu. Mimo różnego nastawienia współmieszkańców oraz zmieniających się warunków politycznych, Żydzi w Brzegu trwali aż do makabrycznych czasów II Wojny Światowej, kiedy to Hitlerowcy ostatecznie wymordowali ostatnich ich przedstawicieli.

Osiedlenie się społeczności żydowskiej w Brzegu nastąpiło w XIV wieku. W 1453 roku na Śląsku rozwinął swoją działalność Jan Kapistran, w wyniku czego z Brzegu wypędzono wszystkich Żydów. W 1507 roku spłonęła najstarsza synagoga.

W połowie XVII wieku w Brzegu zaczęła osiedlać się grupa Żydów z Białej, którzy w 1660 roku założyli samodzielną gminę żydowską. Najprawdopodobniej istniała w tym samym czasie synagoga. W 1741 roku w Brzegu mieszka tylko 5 rodzin żydowskich (łącznie 20 osób).

W 1776 roku król pruski nakazał przesiedlenie Żydów ze śląskich terenów po lewej stronie Odry na Górny Śląsk, nad granicę z Polską. W czasie tej akcji przesiedleńczej pominięto Żydów zamieszkujących od dawna w Brzegu i Głogowie. Dostali pozwolenie, żeby zostać w swoich domach.

Kolejną próbą utrudniania życia ludności żydowskiej była słynna regulacja prawa z 1783 roku, w której „ograniczając liczebność zbędnej ludności żydowskiej” podwyższono opłaty za żydowski akt małżeństwa z 1 dukata do 1 Friedrichsdora.

Ludność żydowska w Brzegu, mimo wszystko powiększa swoją liczebność. W  1785 roku miasto zamieszkiwało już 156 Żydów, stanowiąc 0,3% ludności.

Skądinąd tolerancyjny Fryderyk, nie był zbyt przyjazny Żydom ze względów ekonomicznych. Żydzi w Brzegu mogli nabywać ziemię. Jednak początkowo odbywało się to tak, że chrześcijanin kupował ziemię na swoje nazwisko, jako podstawiony kupiec.

Istniała grupka uprzywilejowanych Żydów, którzy mieszkali w domach zakupionych bezpośrednio i na własne nazwisko. To dawało z automatu obywatelstwo, a więc spotykało się z nieprzychylnością władz. Zwłaszcza że często takie domy były sprzedawane po kilku miesiącach ze sporym zyskiem. Jednak w początkach emancypacji wiele nieruchomości w centrum miasta przeszło w ręce Żydów.

Reklama

W 1791 roku Fryderyk Wilhelm II ustalił, że synowie Żydów mogą nauczyć się każdego rzemiosła.

Wynikiem powiększenia się gminy jest budowa nowej, klasycystycznej synagogi (1799 rok). Znajdowała się ona na rogu ulic 3 Maja i Długiej. Obecnie jest ona budynkiem mieszkalnym, jednak zachowała część klasycznych elementów. Na jednej ze ścian, od strony ul. 3 Maja zamontowano pamiątkową tablicę.

Gmina żydowska zakupiła w 1798 roku teren pod cmentarz. Wcześniej musieli grzebać swoich zmarłych we Wrocławiu. Jest on zlokalizowany przy obecnej ul. Makarskiego, obok kościoła Miłosierdzia Bożego. Znajduje się tu około 150 macew.

W 1810 roku na Brzeg składa się 377 domów i 7084 mieszkańców, w tym 305 (4,3%) Żydów.

Lata 1811/12 to czasy, kiedy spora liczba Żydów otrzymała obywatelstwo. Wraz z nim, stawali się pełnoprawnymi członkami społeczności miasta i mogli zajmować się nauczaniem akademickim, piastować urzędy w gminie, nabywać majątek bez ograniczeń, mieć swobodę przedsiębiorczości i nosić nazwisko rodowe. Zaprzestano też nawracania Żydów na chrześcijaństwo.

W 1816 roku gmina zatrudniła pierwszego rabina.

Cztery lata później w Brzegu funkcjonowało już 7 szkół, w tym żydowska szkoła powszechna, na której czele stał kantor synagogi. Jednak już w 1822 roku odebrano Żydom uprawnienia nauczycielskie.

Statystyki sporządzone w 1824 roku, podają następujące dane: na 49 zatrudnionych Żydów 13 było kupcami, 6 handlarzami wełną, 4 gorzelnikami, 4 handlarzami sztućcami, 3 maklerami, 3 dostawcami, 2 księgarniami i 2 handlarzami. Do szkoły żydowskiej uczęszczało 124 dzieci. 16 żydowskich ojców odmówiło i wolało posyłać swoje dzieci do szkół chrześcijańskich i prywatnych.

Co ciekawe, w 1830 roku sami Żydzi zwrócili się do magistratu o rozwiązanie szkoły, gdyż spadło zainteresowanie nauką w placówce niechrześcijańskiej. Dwa lata później do gminnej szkoły żydowskiej uczęszczało jedynie 20 uczniów.

Następne lata to kolejne ograniczenia roli i praw ludności żydowskiej. W 1831 r. wydano przepis, wedle którego, Żyd nie mógł zostać burmistrzem. Od 1836 roku Żydzi mogli nabywać majątek rolny, ale tylko wtedy sami nim zarządzali i nie zatrudniali ludności chrześcijańskiej.

Kolejny spis ludności odbył się w 1882 roku. Miasto liczyło wtedy 9499 mieszkańców, z czego 6559 stanowili ewangelicy, 2514 katolicy i 426 żydzi.

O zamożność ludności żydowskiej najlepiej świadczą wybory do rady miejskiej w 1911 roku. Odbywały się one w oparciu i na mocy trzyklasowej ordynacji wyborczej z 1884 r. W pierwszym przedziale podatkowym głosowało 39 osób, w tym 5 Żydów (= 12,9%). W II klasie głosowało 469 wyborców, w tym 38 (= 8,1%) Żydów.

Synagoga liczyła wówczas 53 osoby, z czego 43 (81%) należało do klas zamożnych. W stosunku do ogółu mieszkańców Rzeszy Niemieckiej ludność żydowska stanowiła zaledwie 1%.

W 1913 roku w mieście mieszkało 282 Żydów.

Kolejne precyzyjne dane statystyczne pochodzą z 1921 roku i wynika z nich, że na 53 zatrudnionych obywateli żydowskich 32 było kupcami, 5 gorzelnikami, po 2 handlarzami końmi, pozostali handlarze bydłem, bankierzy, prawnicy, urzędnicy i właściciele fabryk. Kantor udzielał instrukcji religijnych.

Gmina żydowska rozwijała się w tym czasie bardzo dynamicznie. Nie tylko zwiększała się jej liczebność, ale mimo wcześniejszych ograniczeń zamożność, a co za tym idzie wpływy. W 1925 roku liczyła 271 głów. W latach dwudziestych właściciel fabryki – Cohn, który wstąpił do SPD, odgrywał ważną rolę w Brzegu i był niezmiernie wpływowy, przez co jego przeciwnicy nazywali go „niekoronowanym Królem Brzegu”. W radzie miasta kierował działem banku miejskiego, kasy oszczędności, biura turystycznego i teatru. W magistracie było wówczas 3 Żydów na 11 członków. Można przypisać stworzonej przez niego opozycji w burżuazji, że w wyborach do rady miejskiej w 1924 roku, grupa etnicznych Niemców otrzymała już 818 głosów. W 1929 roku Cohn miał zostać nawet skarbnikiem miasta, ale ostatecznie tak się nie stało.

Lata 30. przynoszą gwałtowne pogorszenie sytuacji ludności żydowskiej i aż do wybuchu wojny oraz w trakcie, trwały prześladowania, a później oficjalna wywózka do obozów koncentracyjnych i zagłady. W 1933 roku gmina żydowska w Brzegu liczyła 255 osób. Sytuacja Żydów stawała się z każdym rokiem nie do zniesienia. Ci, którym udało się jeszcze opuścić Rzeszę Niemiecką – pozostawiając za sobą cały majątek, będący często dorobkiem życia – mogli powiedzieć, że mieli dużo szczęścia.

Rezultatem prześladowań było wyludnianie się Brzegu z ludności żydowskiej. W 1938 roku gmina żydowska liczyła już tylko 160 osób. Spośród nich zatrudnionych było 60 mężczyzn i 9 kobiet, w tym 37 kupców, 9 pracowników, 4 handlarzy, po 3 handlarzy bydłem i końmi, karczmarze i sprzedawcy, oraz pośrednicy.

Ograniczanie dostępu do szkolnictwa, sprawiło, że młodzież żydowska nie zdawała matury, a później odmówiono im całkowicie dostępu do szkół średnich.

Początkowo żydowscy nauczyciele i urzędnicy pozostawali w swoich biurach, ale tylko pod warunkiem, że byli weteranami I Wojny Światowej. Z czasem także dla nich nie robiono wyjątków.

Kolejnym krokiem był atak na biznes i działalność gospodarczą. Po początkowym bojkocie żydowskich przedsiębiorstw, 9 listopada 1938 roku nastąpiło wywłaszczenie ich firm. Wprowadzono również nakaz noszenia „żydowskiej gwiazdy” przy każdym wyjściu z mieszkania.

W czasie nocy kryształowej zdewastowano synagogę oraz publicznie spalono zwoje Tory. Mimo tych wydarzeń w 1939 roku w Brzegu mieszkało 133 osób narodowości żydowskiej, które zostały wymordowane podczas II wojny światowej.

Wojna kończy zapisy o ludności żydowskiego pochodzenia, zamieszkującej Brzeg. Po jej zakończeniu gmina żydowska nie powróciła na teren miasta. Jedynymi jej wspomnieniami jest budynek byłej synagogi oraz 150 grobów na brzeskim cmentarzu, oraz mniejszych wiejskich kwaterach.

Źródło: opracowane na podstawie: Neuere Geschichte der Stadt Brieg autorstwa Wernera Irrganga

Reklama
645 views