Brzeg
Historia

Fabryka pianin i fortepianów w Brzegu. To tu powstał pierwszy fortepian w powojennej Polsce


Brzeżanie i pewnie nie tylko, doskonale znają lokalizację Herbaciarni. Znajduje się ona na ulicy Jana Pawła II w starych budynkach, w których przed jej powstaniem był Chemipral, sklep rowerowy, była hurtownia lodów i mrożonek, sklep z używaną odzieżą i możliwe, że coś jeszcze, co wyleciało mi z pamięci. Jednak przed II Wojną Światową i chwilę po jej zakończeniu zlokalizowana była tutaj fabryka pianin i fortepianów. Całkiem możliwe, że to właśnie w niej, po zakończeniu działań wojennych powstał pierwszy fortepian w Polsce.

Do dzisiaj na rozmaitych aukcjach internetowych, w sklepach handlujących starociami oraz używanymi instrumentami, można natknąć się na pianina i fortepiany z napisem Brieg. I jak się już domyślacie, to nie przypadek, gdyż powstały one w brzeskiej fabryce, która w czasach świetności, znana była w całej Europie oraz poza jej granicami.

Ale po kolei…

Historia fabryki fortepianów w Brzegu

W niemieckich źródłach można znaleźć informację o lokalizacji fabryki oraz jej właścicielach. Pełna nazwa to: Fabryka Fortepianów H. Schütz & Ska. Jako lokalizację podaje się, Brzeg, Feldstraße 27, czyli dzisiejszą ulicę Jana Pawła II.

Firma została założona w 1874 roku, przez budowniczego fortepianów Antona Schütza, we współpracy z nauczycielami Scholzem i Klosem, przy Schloßplatz 9 (obecnie Plac Zamkowy).

W roku 1885, po opuszczeniu spółki przez 2 wspólników – za obopólnym porozumieniem – zakład przeniesiono na własną parcelę przy Feldstraße (Jana Pawła II). Od roku 1894 zakład prowadzony był przez zięcia założyciela – Alberta Ciosska. Wiadomo, że w fabryce pracowało 30 osób.

I teraz uwaga, bo liczba instrumentów, jakie powstawały w Brzegu, jest naprawdę imponująca. Roczna produkcja wynosiła 180 – 200 fortepianów. Oprócz tego zakład posiadał również największy na Śląsku warsztat naprawczy, w którym rocznie restaurowano od 40 do 50 instrumentów.

Instrumenty wychodzące spod rąk brzeskich rzemieślników znajdowały nabywców na Dolnym i Górnym Śląsku, Pomorzu, ale trafiały także na Łotwę, do Abisynii i Polski. Wiele pianin i fortepianów trafiło do Berlina.

Fabryka Fortepianów i Pianin w Brzegu została zlikwidowana w lutym 1949 r. na polecenie Zjednoczonych Zakładów Przemysłu Muzycznego w Warszawie, a urządzenia wywieziono do Legnicy.

Pierwszy polski fortepian po II Wojnie Światowej powstał w Brzegu?

Powojenne losy fabryki fortepianów, która oczywiście stała się państwową firmą, są mało znane. Zachowały się urywkowe informacje, ale na ich podstawie można wysnuć wniosek, że rzeczywiście to w Brzegu, a nie w Kaliszu, powstał pierwszy fortepian zbudowany w powojennej Polsce.

Działalność fabryki uruchomiono prawdopodobnie natychmiast po wojnie, prawdopodobnie jako pierwszą taką fabryki w Polsce – wcześniej, niż podobne zakłady w Legnicy i Kaliszu. Z drugiej strony, wyprodukowanie w styczniu 1947 roku pianina w Kaliszu ówczesna prasa ( Kurier Kaliski”) określiła jako pierwszy instrument wyprodukowany po wojnie w Polsce”.

Jednak można się z tym spierać, gdyż dyrektorem brzeskiej fabryki pianin już latem 1945 był Adam Noworyta, co może oznaczać, że produkcja instrumentów w Brzegu już trwała. I oznaczałoby to, że produkcja ruszyła szybciej niż w „konkurencyjnych” zakładach.

Bardzo ważny jest w tym wypadku fakt, że fabryka powstała dokładnie w tym samym miejscu co niemiecka wytwórnia, a więc jest bardzo prawdopodobne, że przejęto przynajmniej część urządzeń, a być może także podzespoły oraz odlewy. Nie ma na to dowodów dokumentalnych, ale można z dużym prawdopodobieństwem gdybać na ten temat, gdyż instrumenty muzyczne, nie posiadając znaczenia strategicznego dla wycofujących się Niemców, raczej nie były ewakuowane.

Pewne jest natomiast, że Wystawę Ziem Odzyskanych (Wrocław, 1948, lipiec-październik) brzeska fabryka wysłała fortepiany (marki Polonus) i pianina (marki Fabrzeg) własnej produkcji. Po wielkim sukcesie, odniesionym we Wrocławiu, podjęto decyzję o likwidacji zakładu w Brzegu i wszystkie urządzenia przetransportowano do Legnicy. Równocześnie z nimi przeniósł się tam dyrektor – Adam Noworyta.

Adam Noworyta dyrektor fabryki fortepianów oraz współtwórca i pierwszy dyrektor szkoły muzycznej w Brzegu

Adam Noworyta, który 1 listopada 1946 r. otrzymał oficjalną nominację na dyrektora szkoły, był absolwentem Konserwatorium Muzycznego we Lwowie, w klasie fortepianu i w klasie kompozycji u Niewiadomskiego i Różyckiego. Studiował również w Wiedniu i Dreźnie. Przyjeżdżając do Brzegu miał już pokaźny dorobek kompozytorski obejmujący Koncert fortepianowy, Koncert skrzypcowy, dwie opery, a także muzykę filmową.

Ponieważ łączył dwie funkcje, to początkowo zajęcia muzyczne organizowane były na terenie wytwórni fortepianów (obecnie ul. Jana Pawła II).

Krzysztof Żołyński

Źródła:
K. Rottermund, Budownictwo fortepianów na Śląsku do 1945 roku

Reklama
1169 views