Historia
Powiat brzeski

Kościerzyce, co skrywa się pod nazwą wsi?


Wsie otaczające miasta są nierozerwalnym elementem krajobrazu. Wiele z nich wydaje się niepozornymi ośrodkami, takimi jak wszystkie inne. Z tego powodu często nie zwracają na siebie większej uwagi. Każda z nich ma jednak własną, niekiedy bardzo długą historię. Poznając ją, można znacznie lepiej zrozumieć przeszłość danego regionu.

Fragment mapy z 1920 roku, na której szczegółowo zaznaczono topografię wsi Kościerzyce (Gr. Neudorf) wraz z najbliższą okolicą. Warto zwrócić uwagę na owalnicowy układ wsi, której środek zajęty jest jeszcze przez pozostałość po dawnym centralnym placu. Dziś jest on w dużej mierze już zabudowany.

            Kilka kilometrów na północny wschód od Brzegu, na prawym brzegu Odry za Pisarzowicami, znajduje się wieś Kościerzyce. To ośrodek, którego historia sięga czasów średniowiecza, ale wykopaliska archeologiczne świadczą, że działalność człowieka na tym obszarze miała miejsce już w epoce neolitycznej.

            W literaturze różnie podaje się początki Kościerzyc. Według niektórych źródeł wieś miała istnieć już w 1189 roku pod nazwą Gostizlavia i na przełomie XII i XIII wieku podlegać zakonowi joannitów. Jej nazwę można powiązać z imieniem Gościsław. Wskazywałoby to na patronimiczną nazwę ośrodka, czyli wywodzącą się od założyciela. Jeśli rzeczywiście tak było, to być może wspomniany Gościsław był przodkiem późniejszego zamieszkującego wieś rodu rycerskiego.

            Wiadomo na pewno, że Kościerzyce pojawiają się w spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna łacińskiej kronice Liber fundatonis episcopatus Vratislaviensis (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) powstałej około 1295 – 1305 roku. Tam figurują w zlatynizowanej formie jako villa Costeritz. Także w dokumencie późniejszym pochodzącym z 1310 roku wieś występuje jako Costeritz. Kościerzyce wraz z upływem lat nazywane były: Noydorf, Neundorf, Groß Neudorf (Nowa Wieś Wielka). Współczesna nazwa wsi została wprowadzona po II wojnie światowej i odwołuje się do zlatynizowanej średniowiecznej nazwy Costeritz. Co skrywa się pod nazwą Kościerzyce?

            Na to pytanie istnieją dwie możliwe odpowiedzi. Pierwsza z nich kieruje rozwiązanie zagadki do przezwiska Kościerz, którego popularność wśród okolicznej ludności w dawnych czasach mogła wpłynąć na nazwanie całej wsi. Druga odpowiedź utożsamia nazwę Kościerzyc z kościerzą, czyli roślinnością, która mogła porastać okolicę. Pole z kościerzą to obszar zajęty przez dzikie zarośla i krzewy.

            W XIV wieku Kościerzyce podlegały pod dobra rycerskiego rodu Tschammerów, którzy mieli prowadzić spory nad prawem patronackim we wsi z brzeskim zakonem joannitów. Po wygaśnięciu rodu Tschammerów dobra kościerzyckie zostały rozdrobnione, a ich właścicielami zostawali m.in. mieszczanie brzescy. Wiadomo, że od roku 1400 posiadaczem dóbr był sędzia dworski Nikolaus von Sack. W 1551 roku książę Jerzy II kupił całą wieś. Wraz z upływem lat posiadłości kościerzyckie musiały być dzielone, dlatego w literaturze wymieniane są osobne części dób rycerskich i kasztelańskich. W XIX wieku dobra rycerskie posiadała znana brzeska rodzina właścicieli cukrowni i posiadłości ziemskich – von Löbbecke.

Fragment mapy księstwa brzeskiego z 1736 roku autorstwa Johanna Wolfganga Wielanda (poprawiona przez Matthäusa von Schubartha). Zaznaczono na niej m.in. Kościerzyce (Gr. Neudorf).

            Kościerzyce to typ wsi owalnicowej. Oznacza to, że jej zarys zbliżono kształtem do wrzeciona, a w centralnym miejscu zlokalizowano wydłużony plac. Wokół niego powstawały zabudowania. Pierwotnie plac w centrum wykorzystywany był m.in. do wypasu zwierząt gospodarczych. Na niewielkim wzniesieniu w pobliżu placu wybudowano kościół.

            Świątynia w Kościerzycach wzmiankowana była już w 1302 roku. Pierwotnie jej patronem był św. Jerzy. Dzisiejszy kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny został wzniesiony w stylu gotyckim w XIV lub XV wieku. Od 1535 do 1945 roku należał do gminy ewangelickiej. Odnawiano go w 1695 i 1704 roku.

            Kościół wzniesiono z cegły na podmurowaniu z kamienia polnego. Posiada szerszą nawę i węższe prezbiterium. Przylegająca do niego od północy wieża ma pięć kondygnacji, z których dwie dolne są murowane. Pierwsza gotycka, druga prawdopodobnie z XVI wieku. Kolejne trzy o konstrukcji szkieletowej pochodzą z XVII i XVIII wieku. Najwyższa kondygnacja jest ośmioboczna, nakryta daszkiem namiotowym podbitym gontem z lukarnami[1].  

            Kościerzyce to ciekawa wieś w pobliżu Brzegu. Jej długa historia z pewnością skrywa jeszcze niejedno do odkrycia. Warto wspomnieć choćby, a o tym nie wszyscy wiedzą, że na terenie wsi znajdował się kiedyś pałac. Godne uwagi są również pobliskie zbiorniki wodne, znane nie tylko z relaksu, ale też z mrocznych legend i tajemniczych opowieści.  

Marek Pyzowski

[1] Lukarna – okno lub okienko w połaci dachowej, często owalne, okrągłe itp., o ozdobnym obramieniu (woluty, gzymsy, frontoniki, rzeźby itp.).

Reklama
1380 views