Aktualności
Kultura

Nie ma lipy! Czyli o Lipkach


Wsie otaczające miasta są nierozerwalnym elementem krajobrazu. Wiele z nich wydaje się niepozornymi ośrodkami, takimi jak wszystkie inne. Z tego powodu często nie zwracają na siebie większej uwagi. Każda ze wsi ma jednak własną, niekiedy bardzo długą historię. Poznając ją można jeszcze lepiej zrozumieć przeszłość danego regionu.

Na lewym brzegu Odry, ok. 7 km na północny-zachód od Brzegu, znajduje się stara wieś Lipki. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1303 roku. W dokumentach średniowiecznych ośrodek ten określany jest jako: Ludnow (1335 r.), Lyndaw (1336 r.), Lindenaw (1360 r.). W źródłach nowożytnych natomiast głównie jako: Linden (1743 r., 1783 r., 1845 r., 1941 r.). Niedługo po II wojnie światowej w użyciu była nazwa Ludnów, jednak w 1947 roku zmieniono ją na funkcjonującą do dziś – Lipki. Jest ona dokładnym tłumaczeniem używanej przed wojną niemieckiej nazwy Linden. Oznacza ona więc lipę – rodzaj drzewa, który od stuleci jest silnie związany z krajobrazem wsi, dodaje jej wyjątkowego uroku oraz wpłynął na jej nazwę.

Podobnie jak wiele ośrodków w okolicy Brzegu, również Lipki reprezentują typ wsi owalnicowej. Jej charakterystycznym elementem był wydłużony plac, który służył mieszkańcom. To na nim przetrzymywano bydło, owce, gęsi, ścielono len, konopie, albo bielono płótno. W jego pobliżu powstała świątynia oraz budynki mieszkalne i gospodarcze. Jednak w ciągu stuleci główny wiejski plac stopniowo zabudowywano, dlatego współcześnie stoją na nim gospodarstwa. Dziś można rozpoznać jego przebieg dzięki dwóm ulicom biegnącym równolegle przez centrum wsi.

Foto: Lotnicza fotografia Lipek z 1918 roku. Warto zwrócić uwagę na pozostałości owalnego placu w centrum wsi, który już ponad sto lat temu został zabudowany kilkoma gospodarstwami i przecięty drogą. Fotografia z portalu Fotopolska.pl

Lipki przez pewien okres średniowiecza stanowiły prawdopodobnie zaplecze gospodarcze dla znajdujących się na prawym brzegu Odry grodów ryczyńskich. W XIV wieku była to wieś rycerska, a w 1551 roku zakupił ją książę brzeski Jerzy II. W rękach przedstawicieli dynastii Piastów znajdowała się aż do śmierci ostatniego księcia, Jerzego IV Wilhelma, w 1675 roku. Następnie przeszła pod władanie króla czeskiego i została włączona do domeny cesarskiej dynastii Habsburgów. Po przejęciu Śląska przez Prusy w połowie XVIII wieku struktura administracyjna uległa zmianie. Lipki weszły w skład powiatu brzeskiego. Przed II wojną światową ośrodek podlegał do obwodu administracyjnego w Ratajach (dziś część Brzegu) i brzeskiego okręgu sądowego. 

Po wojnie, w 1946 roku, wieś stała się siedzibą gminy wiejskiej Brzezina, następnie włączono ją do gminy wiejskiej Brzeg, w 1954 roku do gromady Brzezina, a w 1959 roku do gromady Rataje. W 1972 roku Lipki ponownie znalazły się w granicach gminy Brzeg. Od 1975 roku weszły w skład miasta i gminy Brzeg, a po 1991 gminy wiejskiej Brzeg. Od 1 stycznia 2002 roku należą do gminy wiejskiej Skarbimierz z siedzibą w Skarbimierzu-Osiedle.

W Lipkach znajduje się współczesny kościół, który częściowo otoczony jest wiekowym murem. Bazując na tym osobliwym elemencie krajobrazu, możemy przypuszczać, że mur ten jest pozostałością czegoś znacznie starszego. No i oczywiście, Lipki już w średniowieczu posiadały własną świątynię. Jest ona wzmiankowana w dokumentach z początku XIV wieku. Od 1534 roku był to kościół ewangelicki. Spłonął jednak, oprócz zakrystii, w XVII wieku, więc w 1669 roku wzniesiono nowy. Jego częścią była wieża wybudowana w 1725 roku. Kościół został odnowiony w 1824 i 1937 roku. 

Foto: Fragment mapy z 1937 roku. Zauważyć można na niej Lipki (Linden) oraz najbliższą okolicę. Czerwonym konturem zaznaczone jest miejsce promowej przeprawy przez Odrę. Obok niej zaznaczono lokalizację gospody „Lindener Fähre”.

Jego nawa miała kształt prostokąta i była szersza od zamkniętego trójbocznie prezbiterium oraz stojącej od strony zachodniej wieży. Wieża przykryta była hełmem baniastym z ośmioboczną latarnią, zwieńczona chorągiewką z datą 1886. Świątynia posiadała konstrukcję szkieletową wypełnioną cegłą, była częściowo obmurowana, a dwuspadowy dach pokrywał łupek. Zakrystia była gotycka, murowana. We wnętrzu znajdowała się ambona z 2 połowy XVII wieku, sufity posiadały listwowe kasetony, okna zamknięte były łukami półkolistymi. 

Obiekt ten został opuszczony i zaniedbany po II wojnie światowej, przez co z czasem zamienił się w ruinę. Rozebrano go w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku, a w kolejnych dziesięcioleciach, m.in. dzięki składkom miejscowych wiernych, wzniesiono nowoczesną świątynię. Jedyną pozostałością po starej jest dziś dawny mur cmentarza przykościelnego wzniesiony w dolnej części z kamienia, a w górnej z cegły gotyckiej. Od południowego-wschodu znajduje się w nim brama z XVII/XVIII wieku. Zamknięta jest spłaszczonym łukiem i zadaszona dachem jednospadowym.

W pobliżu bramy zlokalizowane są pozostałości po pomniku upamiętniającym poległych mieszkańców wsi podczas wojen: prusko-duńskiej (1864 rok), prusko-austriackiej (1866 rok), prusko-francuskiej (1870-1871 rok).

Przepływająca na północ od Lipek Odra była od wieków wykorzystywana jako szlak komunikacyjny. W dodatku, w pierwszej połowie XIX wieku, w pobliżu wsi wzniesiono śluzę. Pierwszy parowiec z napędem mechanicznym przepłynął przez nią w 1837 roku. Innym ważnym szlakiem komunikacyjnym była kolej żelazna. Lipki znajdują się przy najstarszym połączeniu kolejowym na dzisiejszych ziemiach polskich. Stacja kolejowa powstała we wsi już w 1842 roku. Została utworzona podobno specjalnie dla przyszłego cesarza niemieckiego Wilhelma I, który zamierzał polować w nadodrzańskich lasach. Z tego powodu drogę prowadzącą do niej nazywano cesarską. 

Foto: Ogród gospody „Lindener Fähre” (Lipowy Prom) oraz widok na fragment Odry z kursującymi statkami. Pocztówka z portalu Wratislaviae Amici.

Wieś w 1913 roku zelektryfikowano, główną drogę wybrukowano, a po jej lewej i prawej stronie posadzono lipy, które są ozdobą krajobrazu do dziś. Co ciekawe, do II wojny światowej, na północ od Lipek istniała przeprawa promowa przez Odrę prowadząca do znajdującej się na prawym brzegu rzeki gospody „Lindener Fähre” (Lipowy Prom) i dalej do Bystrzycy. Inną ciekawostką jest to, że w XVIII wieku na rozkaz króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego we wsi założono plantację jedwabników (przemysł jedwabniczy był dla władcy ważną gałęzią gospodarki, ponieważ wykorzystywano go do celów wojskowych). W celu wykarmienia egzotycznych owadów sprowadzono tu z Chin drzewa morwy.

Badając dzieje mniejszych ośrodków można odkryć wiele fascynujących historii. Niektóre z nich są z czasem zapominane. Warto więc przywrócić pamięć o nich dla szerszej grupy odbiorców. Być może właśnie dzięki temu miejsca, które zdążyły już spowszednieć, staną się inspirujące i wyjątkowe.

Przypisy:

  1. Gromada – w latach 1954 – 1972 najniższa (obok osiedli i miast) jednostka podziału administracyjnego Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.
  2. Hełm baniasty – hełm składający się z powierzchni wypukłych, rozszerzających się powyżej podstawy dachu.
  3. Latarnia – w architekturze to część hełmu lub kopuły z otworami doświetlającymi wnętrze.
  4. Łupek – ogólne pojęcie na grupę skał wykazujących zdolność do mechanicznego rozwarstwiania się na cienkie równoległe płytki. Surowiec ten z uwagi na swoją trwałość i solidność często wykorzystywano w budownictwie.