Aktualności
Kultura

Skąd w Brzegu wzięli się Piastowie?


Dynastia Piastów jest prawdopodobnie najbardziej znaną rodziną panującą w historii Polski. To w końcu jej przedstawiciele ponad tysiąc lat temu dali podwaliny pod stworzenie państwa. Wśród nich nie brakowało wybitnych książąt i królów, odważnych wodzów, przebiegłych polityków. Miejscem, z którym powszechnie najczęściej kojarzy się centrum władzy państwa piastowskiego jest Gniezno lub Kraków. Jak to się więc stało, że część tej królewskiej rodziny zamieszkała w Brzegu?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy cofnąć się do czasów, zanim powstał Brzeg. W 1138 roku zmarł książę Bolesław Krzywousty, który sprawował władzę w Polsce. Na mocy jego testamentu w państwie zaczęły obowiązywać nowe zasady ustrojowe. Zostało ono podzielone pomiędzy czterech książęcych synów. Najstarszy – Władysław, zwany później Wygnańcem, objął dzielnicę śląską oraz senioralną (ziemia krakowska, łęczycka, sieradzka i prawdopodobnie Pomorze Gdańskie), Bolesław Kędzierzawy zyskał Mazowsze, Mieszko Stary – Wielkopolskę, Henryk po osiągnięciu pełnoletniości miał objąć ziemię sandomierską.

Każda z dzielnic przypadła w dziedziczne władanie rządzącego w niej księcia i jego potomków.

Władysław Wygnaniec, jako najstarszy syn Bolesława Krzywoustego, miał inną pozycję niż reszta braci. Nie tylko posiadał Śląsk oraz dzielnicę senioralną z Krakowem, ale nosił też tytuł princepsa i sprawował władzę zwierzchnią nad pozostałymi częściami państwa, które znalazły się w rękach młodszego rodzeństwa. Niestety, bracia z czasem się pokłócili, doprowadzając do wojny domowej, przez co Władysław został wygnany z kraju (stąd jego przydomek). Zmarł na obczyźnie, a do Polski powrócili dopiero jego synowie – Bolesław Wysoki, Mieszko Plątonogi i Konrad Głogowski.

Najstarszym synem Władysława Wygnańca był Bolesław Wysoki i to on zyskał po ojcu Śląsk. Młodsi bracia byli pozbawieni własnych dzielnic, przez co domagali się jakiejś części ojcowizny. Doprowadziło to do konfliktów, w których wziął również udział syn Bolesława z pierwszego małżeństwa – Jarosław. Ich skutkiem był pierwszy trwały podział Śląska w 1172 roku na osobne dzielnice należące do tej samej linii Piastów. Bolesław Wysoki zatrzymał w swoim władaniu środkową część Śląska z Wrocławiem i Legnicą, Mieszko Plątonogi otrzymał ziemię raciborską, Konrad głogowski – Głogów i okolice, a Jarosław uzyskał w dożywotnie władanie Opolszczyznę.

Podział dzielnicowy Polski według testamentu Bolesława Krzywoustego z 1138 roku. Mapa z portalu "histourion.pl".

Z czasem granice posiadłości Piastowiczów się zmieniały. Po śmierci najmłodszego brata Bolesław Wysoki przyłączył do swojej dzielnicy ziemię głogowską. Następnie przejął też księstwo opolskie z rąk swojego syna Jarosława, który zmarł niedługo przed nim w 1201 roku.

Bolesława Wysokiego przeżył tylko jeden syn, Henryk zwany Brodatym. Dzielnica, jaką zyskał, obejmowała ziemie: głogowską, legnicką, wrocławską i opolską. W 1202 roku na skutek porozumienia między Henrykiem Brodatym a bratem jego ojca – Mieszkiem Plątonogim, ziemia opolska wraz z 1000 grzywien srebra przypadła Mieszkowi. W ten sposób Henryk wykupił od wuja uprawnienia senioralne do dzielnicy objętej po swoim ojcu. Utrwaliło to podział Śląska na dwie części rządzone przez dwie linie Piastów – starszą, wywodzącą się od Bolesława Wysokiego i władającą częścią wrocławską oraz młodszą, wywodzącą się od Mieszka Plątonogiego, władającą częścią opolsko-raciborską.

Podział dzielnicowy Śląska po śmierci Henryka Pobożnego w bitwie pod Legnicą. Mapa z portalu "e-DolnyŚląsk.info".

W kolejnych dziesięcioleciach dzielnice były nadal dzielone między synów rządzących nimi władców. W dzielnicy wrocławskiej spadkobiercą Henryka Brodatego był książę Henryk Pobożny. Po jego tragicznej śmierci w bitwie pod Legnicą w 1241 roku doszło do sporów między synami o ojcowiznę. W końcu księstwo podzielono na część wrocławską Henryka III Białego i Władysława (do niej należał Brzeg), legnicką Bolesława II Rogatki i głogowską Konrada I. Książęta ci również posiadali potomków, którym przypisywano kolejne ziemie. Z tego powodu w kolejnych latach dochodziło do następnych podziałów i dalszego rozdrobnienia księstw.

Synem wrocławskiego księcia Henryka III Białego był Henryk IV Probus, który został prawdopodobnie otruty i umarł nagle, mając około 33 lata w 1290 roku. Nie pozostawił po sobie męskiego potomka. W testamencie przyznał ziemię nysko-otmuchowską wrocławskiemu biskupowi, a samo księstwo wrocławskie przypisał kuzynowi – Henrykowi III Głogowskiemu (syn Konrada I). Tej ostatniej decyzji sprzeciwili się jednak mieszczanie wrocławscy i przyzwali na tron księcia legnickiego Henryka V Grubego (syn Bolesława II Rogatki). W związku z zaistniałą sytuacją doszło do porozumienia, według którego Henryk Głogowski zrezygnował z praw do Wrocławia, a Henryk V Gruby przyznał mu za to: Chojnów, Bolesławiec, Gościszów, Nowogrodziec, Ścinawę, Wińsko, Syców, Uraz, Trzebnicę, Milicz i Sądowel.

Podział dzielnicowy Śląska przed 1327 rokiem. Warto zwrócić uwagę na rozdrobnienie terytorialne regionu. W tamtym okresie na Śląsku istniało około 20 księstw. Na czerwono zaznaczone księstwo brzeskie. Mapa z publikacji "Historia Ustroju Śląska" Kazimierza Orzechowskiego.

Książę głogowski nie chciał jednak odpuścić i w 1293 roku doprowadził do spisku wymierzonego w księcia wrocławskiego. Henryk V Gruby podczas zażywania kąpieli w łaźni w pobliżu wrocławskiego zamku został porwany i uwięziony. W końcu po trzech miesiącach niewoli księcia uwolniono, ale za cenę ogromnych ustępstw terytorialnych. Księstwo legnickie zostało okrojone do wąskiego obszaru wokół Legnicy, Złotoryi i Środy Śląskiej, a przy księstwie wrocławskim pozostały tylko Brzeg i Oława.

Henryk V Gruby zmarł w 1296 roku, pozostawiając trzech małoletnich synów: Bolesława, Henryka i Władysława. Po osiągnięciu w 1305 roku pełnoletniości przez najstarszego – Bolesława, mógł on objąć dziedzictwo po ojcu i sprawować opiekę nad młodszymi braćmi. Z czasem i oni dorośli do lat sprawnych, przez co również należała im się jakaś część spadku. W 1311 roku podzielono więc ojcowiznę pomiędzy trzech braci: część brzeską objął Bolesław zwany później Rozrzutnym, część wrocławską Henryk zwany Dobrym, a część legnicką Władysław.

Genealogia Piastów Śląskich. Tablica z Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej.

Wskutek podziału z 1311 roku powstało księstwo brzeskie, którego pierwszym władcą został Bolesław III Rozrzutny. Brzeg stał się więc miastem stołecznym ze stałą siedzibą książęcą, co miało ogromne znaczenie dla jego przyszłości. Książęta piastowscy rządzili w nim aż do wymarcia dynastii na ostatnim pełnoprawnym męskim jej przedstawicielu – Jerzym IV Wilhelmie w 1675 roku.