Brzeg
Powiat brzeski

Tropem brzeskich fortyfikacji


Przed laty chodząc po brzeskim parku zastanawiałem się skąd takie ukształtowanie terenu. Wyjaśnienie było dość proste – fosa. Ale ten meandrujący kształt fosy? Nie byłem jednak bardzo dociekliwy. Wyjaśnienie przyszło samo kiedy w Muzeum Piastów Śląskich zobaczyłem makietę dawnego Brzegu. Takie ukształtowanie brzeskie planty zawdzięczają szesnastowiecznym fortyfikacjom.

O tym, że brzeg był kiedyś twierdzą pisałem przed miesiącem w artykule o Bramie Odrzańskiej. Budowę „nowoczesnych fortyfikacji” w Brzegu zapoczątkowano za panowania księcia Jerzego II. Było to następstwem przyjętej w roku 1577 strategii obronnej mającej zabezpieczyć ziemie cesarskie przed najazdami. W ramach tej strategii wzmocniono 24 miasta, wśród których znalazł się również Brzeg.

Jak napisał dr Jan Majewski w książce ,,Tradycje Militarne Brzegu” Wierny sentencji łacińskiej „Si vis paceum, para belum” („Miłując pokój, bądź zawsze gotów do wojny”) Jerzy II starał się uczynić Brzeg miastem gotowym do obrony.

Od północy granice miasta wyznaczała Odra, a po przeciwległej stronie Brzeg okalała fosa. Za fosą, łamaną linią, wzniesiono ziemne umocnienia i bastiony. Dalej znajdowały się średniowieczne mury. Wszystko to miało uczynić Brzeg twierdzą trudną do zdobycia. Daje to wyobrażenie jak rozległy był Brzeg w tamtych czasach.

O skuteczności fortyfikacji brzeskich świadczy obrona miasta przed wojskami szwedzkimi w 1642 roku.  Mimo trwającego 29 dni oblężenia, wielu szturmów i bombardowania miasta przez szwedzką artylerię obrońcy wytrzymali. Oblężenie bardzo dało się we znaki miastu i jego mieszkańcom, jednak Szwedzi musieli w końcu odstąpić.

 W 1741 roku, po bitwie Małujowickiej Brzeg przeszedł w ręce Prusaków. Być może rozwój artylerii, a może duch w obrońcach był słabszy niż 100 lat wcześniejszej. Trwające od 11 kwietnia do 4 maja oblężenie zakończyło się kapitulacją miasta. Król pruski Fryderyk II doceniał strategiczne znaczenie twierdz. Toteż niezwłocznie przystąpiono do rozbudowy i umocnienia brzeskich umocnień, nadszarpniętych długotrwałym oblężeniem. Brzeg wszedł w skład sieci miast-twierdz mających zabezpieczyć zdobyte tereny, przed ewentualnymi próbami odzyskania ich przez Austriaków. Jak się okazało była to słuszna przezorność.

W trakcie wojny siedmioletniej Brzeg był dwukrotnie zagrożony. Po raz pierwszy przez Austriaków, którzy w nocy z 4 na 5 grudnia 1757 roku podjęli próbę jego zdobycia. Zakończyła się ona niepowodzeniem agresorów. Drugą próbę podjęli Rosjanie 2 sierpnia 1761 roku. Gości przywitano ogniem z armat, znajdujących się za szeroką fosą, na solidnych umocnieniach. Ta próba również skończyła się fiaskiem.

Kres twierdzy brzeskiej przyniósł dopiero rok 1807. Po zdobyciu miasta przez wojska napoleońskie zburzono fortyfikacje miejskie i Brzeg stracił swoje znaczenie jako twierdza.

Proces tworzenia plant miejskich w Brzegu rozpoczął się w XIX wieku po przejęciu przez miasto terenów, na których wcześniej znajdowały się fortyfikacje. Trwa on w zasadzie po dziś dzień. W drugiej połowie XIX wieku utworzono na tych terenach trzy parki: Park Chrobrego znany również jako Park nad Fosą (1866), Park Centralny (1870) i Park Nadodrzański (1890). Jesienią ubiegłego roku w Brzegu został oddany do użytku Park Staromiejski, usytuowany również w miejscu dawnej fosy. Zazielenianie miasta trwa.

Swoisty przewodnik po linii dawnych umocnień zawarł dr Majewski we wspomnianej wyżej publikacji Na brzegu Odry poniżej Starych Koszar wznosił się bastion Wilhelma. W sąsiedztwie boiska sportowego Zespołu Szkół Budowlanych był bastion Westwalen. Na tyłach ulicy Kamiennej, opodal dawnego żłobka nr 2 leżał bastion Halberstadt, natomiast na placu sportowym Publicznej szkoły Podstawowej nr 1 i na sąsiednich ogródkach bastion Magdeburg. Na miejscach dzisiejszego więzienia i sądu znajdował się bastion Mark. Po przekroczeniu ulicy Armii Krajowej udajemy się na teren dawnego bastionu Pommern. W kierunku Publicznej Szkoły Podstawowej nr 5 oczami wyobraźni dojrzelibyśmy wysunięty szpiczasty narożnik bastionu Brandenburg. Poza późniejszą ulicą Wrocławską, przy placu Bramy Wrocławskiej leżał bastion Preussen i Friedrich, w pobliżu którego znajdowała się śluza spiętrzająca wodę. Oba bastiony, usytuowane od strony Rataj, podczas oblężenia okazały się najsłabszymi punktami obrony. W rogu, gdzie nad Odrą przebiegały szańce, w pobliżu dzisiejszego mostu (na lewo) wznosił się bastion Hautcharmois, który stanowił zamknięcie systemu fortyfikacyjnego. Na prawym brzegu Odry wznosił się bastion Hornwerk, nazwany z powodu daleko wysuniętego do przodu szpiczastego zakończenia. Należy dodać, że dawny most odrzański był bardziej przesunięty w stronę północno-zachodnią, a droga do Pisarzowic prowadziła przez środek tego bastionu.

W skład tego ostatniego bastionu wchodziła Brama Odrzańska, która obecnie znajduje się na terenie Parku Nadodrzańskim. Jest to ostatnia pamiątka po dawnych fortyfikacjach.

Warto korzystając z powyższych wskazówek udać się tropem dawnych umocnień i odszukać miejsca, w których znajdowały się bastiony. Będzie to jak podróż w czasie pośród budzącej się do życia przyrody.

Janusz Pasieczny

328 views