Aktualności
Brzeg
Historia

Zanim powstał Brzeg


Na Śląsku wiele miast i wsi zostało założonych już w średniowieczu. Dziś kolejne rocznice ich lokacji są z dumą obchodzone przez mieszkańców, którzy szczycą się wielowiekową tradycją swoich małych ojczyzn. Patrząc na dzieje danej miejscowości od roku lokacji można odnieść wrażenie, że przed tym aktem nic w jej miejscu nie istniało. Jednak bardzo często jest wręcz przeciwnie. Wiele nowych ośrodków powstawało na podstawie starych. Podobnie sytuacja wyglądała w Brzegu, od którego lokacji w 1248 roku mija już ponad 770 lat.

Pierwsza wzmianka o istnieniu na obszarze dzisiejszego miasta zorganizowanej jednostki osadniczej pochodzi z 21 grudnia 1234 roku. W wydanym wtedy dokumencie wspomniana została osada Wissokembreghe (Wysoki Brzeg). W następnym roku powstał dokument księcia wrocławskiego Henryka Brodatego, z którego wynika, że w Wysokim Brzegu istniał dwór władcy. Z kolejnych źródeł wiadomo, że w niedalekiej odległości od Wysokiego Brzegu znajdowały się jeszcze dwie osady – Malcouitz (Małkowice) i Rathau (Rataje).

Istnienie trzech osad tak blisko siebie było związane z dogodnymi warunkami przyrodniczymi i komunikacyjnymi na tym obszarze. Jednym z ważniejszych atutów była bliskość rzeki Odry, która ułatwiała transport, zaopatrywała mieszkańców w wodę oraz w podstawowe pożywienie. W dodatku na tym odcinku rzeki występowały wyspy i kępy, które w dużym stopniu ułatwiały przeprawę z jednego brzegu na drugi. Lewy brzeg Odry był też znacznie wyżej położony niż prawy, co chroniło go przed niebezpieczeństwem powodzi i stwarzało dogodne warunki obronne. To właśnie ukształtowanie terenu miało wpływ na nazwanie jednej z osad Wysokim Brzegiem. Na tym terenie występowały także urodzaje gleby.

Ważny dla istnienia osad na tym obszarze był również czynnik komunikacyjny. Przebiegał tędy główny szlak handlowy zwany Via Regia (Droga Królewska) łączący zachód Europy ze wschodem. Z kolei z nim krzyżowała się droga prowadząca z Czech przez Nysę do Gniezna, Torunia i Gdańska. Szlaki te dawały impuls do rozwoju ośrodków znajdujących się w ich pobliżu.

Z trzech sąsiadujących ze sobą osad najbardziej rozwiniętą był Wysoki Brzeg. Ośrodek ten zlokalizowany był prawdopodobnie w pobliżu dworu książęcego (współcześnie teren zamku) i dzisiejszej ulicy Długiej, która w tamtym okresie stanowiła część europejskiego traktu handlowego. W miejscu dzisiejszego Placu Moniuszki i Placu Zamkowego (tworzyły one wtedy jeden obszerny plac) znajdowało się duże targowisko skupiające życie handlowe najbliższej okolicy, a z czasem regionu. W pobliżu targu mieścił się dwór, szpital św. Ducha i kościół Najświętszej Marii Panny. Świątynia prawdopodobnie zlokalizowana była kilkadziesiąt metrów na zachód od targowiska na wzniesieniu zwanym Górą Marii. Reprezentowała styl romański, a jej fundatorem mógł być książę Henryk Brodaty lub Bolesław Wysoki, co daje przypuszczenie, że została wzniesiona na przełomie XII i XIII wieku. Ludność Wysokiego Brzegu trudniła się rzemiosłem, handlem i rolnictwem. Ośrodek ten był więc osadą targową o charakterze miejskim.

Z kolei osada Małkowice prawdopodobnie zlokalizowana była w pobliżu Odry, w okolicy dzisiejszego Placu Młynów, ulicy Młynarskiej, Garbarskiej i Wojska Polskiego. Niektórzy badacze przypuszczają jednak, że mogła znajdować się w pobliżu dworu władcy. Małkowice reprezentowały typ osady rybackiej, której mieszkańcy trudnili się handlem rzecznym, żeglugą i rybołówstwem. Podlegali też powinności stróży, czyli byli zobowiązani do strzeżenia książęcego dworu.

Trzecią osadą były Rataje, które znajdowały się na zachód od dworu książęcego, przy drodze prowadzącej do Wrocławia. Mieszkańcy tego ośrodka należeli do grupy książęcej ludności służebnej i byli zobowiązani do uprawy gruntów władcy.

Osady istniejące w miejscu późniejszego miasta zostały złupione podczas najazdu mongolskiego w 1241 roku. Najeźdźcom prawdopodobnie nie zależało jednak na zdobyciu znajdującego się tu książęcego dworu i murowanego kościoła, ponieważ prędko podążali w kierunku Wrocławia, gdzie rycerstwo śląskie szykowało opór. Po najeździe ośrodki zostały odbudowane. Siedem lat później w 1248 roku na bazie osady Wysoki Brzeg i Małkowice lokowano nowe miasto – Brzeg. Natomiast Rataje, romański kościół Najświętszej Marii Panny i szpital św. Ducha znalazły się poza granicami nowego ośrodka. 

Początki trzech osad, które dały podstawy pod powstanie Brzegu ukryte są w mrokach dziejów. Dziś bazując na skąpych źródłach z wielkim trudem udaje się rekonstruować ich losy. Podczas prowadzonych na terenie miasta badań archeologicznych odkryto nawarstwienia kulturowe pochodzące już z XII wieku. Daje to podstawę, aby sądzić, że osady te istniały w stuleciu poprzedzającym lokację Brzegu. Potwierdzałby to również miejski charakter Wysokiego Brzegu, którego wykształcenie się musiało zająć co najmniej kilkadziesiąt lat. Być może w przyszłości kolejne badania archeologiczne odsłonią chociaż fragment kurtyny, za którą kryją są dzieje osad istniejących przed powstaniem Brzegu.

Reklama
1143 views